Ь ve Ъ harfleri



Merhaba arkadaşlar. Bir sonraki dersimize - Rusça dil kursuna başlıyoruz. Bu dersimizde biz rus alfabesindeki sertlik işareti - ъ ve yumşaklık işareti - ь harflerinden bahsedeceğiz. Bu harflere rusçada мягкий знак harfive твердый знак harfi denir. ъ ve ь harfleri herhangi bir sesi temsil etmez.
Sertlik işareti: Ъ - kendinden önce gelen sesli harfin sert okunmasını sağlar.
Yumuşaklık işareti: Ь ise - kendinden önceki sesli harfin yumuşak okunmasını sağlar.

Bu harflere ayırma harfleri de denir. İsimlerinden de anlaşılacağı gibi, bu harfler kendilerinden önce gelen harfi yumuşatır - ь örneğinde ve ya sertleştirir - ъ örneğinde. Ayrıca daha önceki derslerimizden birinde söylediğimiz gibi ъ ve ь ayırıcıları kendisinden sonra gelen я, е, ё, ю harflerinin ilk sesi ünsüz й olmak üzere 2 sesle telaffuz edildiğini belirtir.

Öncelikle ъ harfinden bahsedelim. ъ harfi de yumşaklık işareti gibi ünlü sesi ünsüz sesten ayırır. Buradaki fark, söylediğimiz gibi yumşaklık işaretinden farklı olarak kendisinden önce gelen ünsüzü yumuşatmamasıdır. Bu nedenle, adı sertlik işaretidir. Örneğin, съел kelimesi sertlik işareti kullanır. Burada önceki c sesi sert bir ünsüzdür.

Sertlik işareti sadece я, е, ё, ю harflerinden önce gelir. Ama ne zaman? Her zamanmı bu harflerden önce gelir? Tabii ki değil. Bunun için bir takım şartlar vardır.
Birincisi sertlik işareti ünsüz ile biten ön eklerden sonra gelir ve ön eki kelimenin kökünden ayırır. Örneğin, подъезд kelimesinde de görebileceğiniz gibi, под ön eki ile езд kökü arasında sertlik işareti kullanılır. Buradaki под ön ekinin bir ünsüzle bittiğine dikkat edin.

Sertlik işareti aynı zamanda birinci tarafı двух-, трех-, четырех- sayı olan birleşik kelimelerde de kullanılır:
трехъярусный.

Ve sonuncu şart rus diline geçmiş yabancı kelimelerde, yabancı ön ekileri olan аб-, ад-, диз-, ин-, интер-, кон-, контр-, об-, суб-, транс- ön ekilerinden sonra sertlik işareti kullanılır:
адъютант, инъекция, объект, субъект, трансъевропейский.
Трансарктический kelimesine dikkat etsek o zaman, burada sertlik işareti kullanılmamışdır. Sebebi - dediyimiz gibi sertlik işareti yalnız я, е, ё, ю harflerinden önce gelir. Трансарктический kelimesinde ise транс ön ekinden sonra арктиka kelimesinin ilk harfi olan a harfi kullanılmışdır. Lakin, aynı kuralın başka kelimesine dikkat etsek, örneğin трансъевропейский kelimesinde burada транс ön ekinden sonra gelen европa kelimesi e harfi ile başlanır, demekki, bunların arasında sertlik işareti ayırıcısı kullanılmalıdır.

Şimdiyse ь harfinden konuşalım. Adından göründüyü gibi ь harfi kendisinden önce gelen harfi yumşaltır. Yumuşaklık işareti kelimenin ortasında telaffuzda ünsüzü hemin ünsüzden sonra gelen и, е, ю, я harflerinden ayırmak için kullanılır:
карьер, вьюн, бурьян, подьячий, семья, ружье, ночью, чья, пью, шью.

Aynı zamanda yumuşaklık işareti kelimenin sonunda da kullanılır. Yani bu harfe ayırıcı desek de bu her zaman ayrıcı gibi kullanılmaya da bilir. Огонь kelimesinde yumuşaklık işareti kelimenin sonunda kullanılmıştır ve o herhangi bir harfi ayırmıyor, yani ondan sonra bu kelimede ayrılası harif de yokdur, yani o kelimenin sonunda kullanılmıştır. Burada yumuşaklık işareti sadece kendisinden önce gelen sesi yumşaltır.

Bu harfe biraz dikkatli yanaşmak lazım, çünki bu harfin kelimede kullanılıb kullanılmaması kelimenin başka mana verməsi ilə də sonuçlana bilir. Örneğin: хорь kelimesindeki yumuşaklık işaretini alsak bu kelime tam başka bir mana bildirecek.

Kelimenin ortasında yumşak л ünsüzünden sonra ь kullanılır. Ancak, eğer bu çift л ünsüzü olarsa o zaman ь kullanılmaz. Örneğin: гулливый, аллея, иллюзия.

Bazı yabancı dillerden rus diline geçmiş yabancı kelimelerde ь harfi o harfinin karşısında da kullanılır:
батальон, бульон, гильотина, карманьола, компаньон, миньон, павильон, почтальон, шампиньон.

Aynı zamanda yumşaklık işareti kelimede ayırıcı görevi yapmadığı halde kullanılıyorsa demek ki ь harfinin gramer özelliği vardır, yani, bu harf ismin cinsiyetini gösterir. Rusça'da isimler cinsiyete göre erkek, kadın ve orta cinsiyet olmak üzere 3 kısma ayrılır. İsimleri sonraki derslerimizde öğrenerken bundan detaylı olarak bahsedeceğiz. Ancak şimdilik şunu şartlı olarak bilin ki, ь harfi мышь kelimesi örneğinde olduğu gibi ayırıcı görevi görmüyorsa, ь harfi мышь kelimesinin dişil isme ait olduğu anlamına gelir.

Eğer ь harfinden sonra isimlerde sıfat oluşturan - ск sıfat eki geliyorsa o kelimedeki ь harfi kullanılmaz:
казанский - Казань, кемский - Кемь, сибирский -Сибирь, зверский - зверь, январский - январь. Lakin, bu kurala uymayan istisnalar da vardır:
сентябрьский, октябрьский, ноябрьский, декабрьский, июньский, деньской kelimeleri və sonu -нь ile biten Çin adları - юньнаньский.
Bu istisnalar dışında, eğer ь harfinden sonra isimlerde sıfat oluşturan - ск sıfat eki geliyorsa o kelimedeki ь harfi kullanılmaz.